Trong quá trình nuôi dạy trẻ, rất nhiều cha mẹ nhìn thấy con năng động, chạy nhảy liên tục, khó ngồi yên và lập tức lo lắng rằng trẻ bị tăng động. Tuy nhiên, hiếu động là một đặc điểm phát triển bình thường của trẻ nhỏ, trong khi tăng động (ADHD) lại là một rối loạn phát triển thần kinh cần được đánh giá và can thiệp chuyên sâu. Nhầm lẫn hai trạng thái này dễ dẫn đến căng thẳng không cần thiết, hiểu sai về con hoặc bỏ lỡ giai đoạn vàng để hỗ trợ trẻ thật sự gặp khó khăn. Vì vậy, phân biệt rõ hiếu động và tăng động là điều quan trọng để cha mẹ có thể quan sát và đồng hành đúng cách.
1. Khái niệm cơ bản tăng động và hiếu động
– Hiếu động: biểu hiện năng lượng và hoạt động cao, xuất hiện tự nhiên theo từng giai đoạn phát triển của trẻ. Trẻ hiếu động thường chạy nhảy, thích khám phá, nghịch ngợm, nói nhiều, nhưng vẫn có khả năng nghe lời, dừng lại khi được nhắc, và tập trung trong thời gian phù hợp với lứa tuổi.
– Tăng động (ADHD): là một rối loạn phát triển thần kinh được mô tả trong DSM-5. Trẻ ADHD gặp khó khăn rõ rệt trong duy trì chú ý, kiểm soát hành vi, ổn định cảm xúc, và biểu hiện tăng hoạt động quá mức không kiểm soát được dù đã nhắc nhiều lần.
Tăng động giảm chú ý (ADHD) không phải do cha mẹ dạy sai hay trẻ “nghịch quá mức”, mà đến từ nhiều yếu tố sinh học thần kinh môi trường kết hợp. Một số nguyên nhân được ghi nhận trong các nghiên cứu:
Yếu tố di truyền: ADHD có tính di truyền cao; trẻ có bố mẹ hoặc anh chị mắc ADHD dễ có nguy cơ hơn.
Bất thường trong hoạt động não bộ: Các vùng liên quan đến kiểm soát chú ý, ức chế hành vi và điều hòa cảm xúc hoạt động khác biệt so với trẻ bình thường.
Yếu tố thai kỳ: Mẹ tiếp xúc với thuốc lá, rượu, hoặc bị stress mạnh khi mang thai, sinh non hoặc cân nặng thấp có thể làm tăng nguy cơ trẻ sau này có biểu hiện tăng động.
Vấn đề sinh và chu sinh: sinh non, thiếu oxy lúc sinh hoặc các biến cố trong quá trình sinh có thể ảnh hưởng đến sự phát triển não bộ và dẫn đến rối loạn hành vi.
Ảnh hưởng môi trường: Tiếp xúc chì, khói thuốc, hoặc môi trường sống thiếu ổn định có thể làm trầm trọng biểu hiện.
Trẻ hiếu động thường chạy nhảy nhiều, nói nhiều, thích khám phá nhưng vẫn có khả năng dừng lại khi được nhắc, ngồi yên trong thời gian phù hợp lứa tuổi và tập trung tốt nếu hoạt động đủ hấp dẫn. Hành vi của trẻ thường không gây ảnh hưởng đáng kể đến học tập hay sinh hoạt, và mức độ hiếu động có xu hướng giảm dần theo thời gian khi trẻ trưởng thành hơn.
Ngược lại, trẻ tăng động (ADHD) thể hiện mức độ hiếu động vượt mức kiểm soát, xuất hiện ở mọi nơi và mọi thời điểm, ngay cả khi tình huống yêu cầu sự yên tĩnh. Trẻ khó ngồi yên, liên tục cử động, dễ mất tập trung, chuyển hoạt động liên tục và thường chen ngang hoặc hành động bốc đồng. Những biểu hiện này kéo dài trên 6 tháng và ảnh hưởng rõ rệt đến học tập, quan hệ xã hội và đời sống hàng ngày.
– Sắp xếp môi trường và thiết lập luật lệ:
Sắp xếp nhà cửa gọn gàng có tổ chức.
Hạn chế tối đa thiết bị điện tử xung quanh trẻ.
Ánh sáng phù hợp: Ổn định, đầy đủ, nên học đèn bàn.
Hạn chế các kích thích giác quan khác gây khó chịu.
Thời gian biểu cụ thể hàng ngày cho các hoạt động như: giờ ngủ, giờ dậy, ăn, chơi, làm bài tập về nhà, xem tivi,…
Giao cho trẻ công việc vặt trong nhà hoặc bất cứ khi nào một cách phù hợp.
Đưa ra luật lệ đơn giản trong nhà, luôn nhắc trẻ về luật này, có thể viết ra.
Kiên định và thống nhất trong mọi thành viên.
Luôn cảnh giác với hành vi của trẻ khi chơi, làm việc.
Giúp các thành viên khác có liên quan ở trong hoặc ngoài gia đình nhận ra và hiểu sự khác biệt về trẻ.
Chú ý tích cực và lờ đi:
Khen thưởng cho trẻ: Tập trung vào hành vi mong muốn.
Lờ đi
Hướng dẫn rõ ràng và hiệu quả:
Chia nhỏ nhiệm vụ để trẻ thực hiện
Quy định thời gian thực hiện nhiệm vụ.
Cha mẹ cần đảm bảo là trẻ hiểu được những chỉ dẫn hoặc yêu cầu.
Vì trẻ ADHD còn lộn xộn trong tư duy nên gặp khó khăn trong diễn đạt, cha mẹ cần phải:
Không phê phán, phàn nàn
Thường xuyên hội thoại với trẻ bằng cách đặt nhiều câu hỏi mở: Ai? Cái gì?… để bổ sung vốn từ và dạy cách diễn đạt.
Cần có sự hỗ trợ của hình ảnh và cử chỉ điệu bộ
Với trẻ đầu tiểu học nên khuyến khích đọc to và hỏi nghĩa của từ, câu, đoạn văn.
Xử lí hành vi thách thức:
| Hành vi thách thức | Cách giải quyết |
| Khó chờ đợi đến lượt, chen ngang hoặc làm gián đoạn người lớn. | Không cho phép trẻ làm gián đoạn: Có thể buộc phải rời khỏi tình huống đó hoặc bị phạt.Chia nhỏ nhiệm vụ, cung cấp sự chú ý. |
| Gây ồn, nghịch ngợm, nói to, nói nhiều không cần thiết nơi công cộng | Nói trước những luật lệ ở đóNhanh chóng kết thúc công việcCho trẻ chơi đồ chơi hoặc hoạt động trẻ yêu thích |
| Từ chối một hoạt động bắt buộc | Nói trước với trẻ về quy định trẻ không được phép từ chối |
| Đòi hỏi, ăn vạ, xung động | Lờ đi, chịu hậu quả về hành vi hoặc phạt cách ly |
| Đánh người, nghịch nguy hiểm | Ngăn cản, nói “không”, tỏ thái độ dứt khoát |
Phân biệt hiếu động và tăng động (ADHD) không chỉ giúp cha mẹ hiểu đúng về sự phát triển của con mà còn tránh được lo lắng không cần thiết. Hiếu động là đặc điểm phát triển bình thường, trong khi ADHD là rối loạn cần được đánh giá chuyên sâu. Quan sát hành vi của trẻ một cách toàn diện, liên tục và khoa học sẽ giúp cha mẹ nhận diện đúng vấn đề, đồng thời chủ động tìm kiếm hỗ trợ khi cần thiết. Việc hiểu đúng, hành động đúng chính là nền tảng để trẻ phát triển khỏe mạnh và tự tin hơn.
