Khi thấy con đi nhón chân và chậm nói, rất nhiều cha mẹ không khỏi lo lắng và tự hỏi: “Liệu con có mắc tự kỷ không?” Đây là một câu hỏi hoàn toàn dễ hiểu, bởi cả hai biểu hiện này thường được nhắc đến trong các bài viết về dấu hiệu sớm của rối loạn phổ tự kỷ. Tuy nhiên, trên thực tế, không phải cứ đi nhón chân hay chậm nói là trẻ mắc tự kỷ.
Bài viết này sẽ giúp cha mẹ hiểu rõ bản chất của hai dấu hiệu này, mối liên hệ của chúng với tự kỷ, và quan trọng nhất là biết khi nào cần lo lắng và khi nào cần đưa trẻ đi đánh giá chuyên môn để không bỏ lỡ giai đoạn can thiệp sớm.
Đi nhón chân là hiện tượng trẻ đi chủ yếu bằng phần mũi bàn chân, trong đó gót chân ít hoặc không chạm đất trong phần lớn chu kỳ bước đi. Ở trẻ nhỏ, đặc biệt là dưới 3 tuổi, đi nhón chân có thể xem là một biến thể phát triển khá phổ biến và nhiều trẻ sẽ tự điều chỉnh dáng đi khi lớn hơn.
Tuy nhiên, nếu trẻ đi nhón chân kéo dài sau độ tuổi mẫu giáo, hoặc đột ngột xuất hiện sau khi trẻ từng đi bình thường, thì đây không còn đơn thuần là một thói quen phát triển nữa. Trong những trường hợp này, đi nhón chân có thể liên quan đến các vấn đề về thần kinh, cơ – xương – khớp, hoặc một số rối loạn phát triển, trong đó có rối loạn phổ tự kỷ. Dù vậy, các nguồn y khoa đều nhấn mạnh rằng đi nhón chân không phải là bằng chứng đủ để chẩn đoán tự kỷ.
Chậm nói là một trong những lý do phổ biến nhất khiến cha mẹ đưa con đi khám phát triển. Trẻ chậm nói có thể gặp khó khăn trong việc sử dụng từ ngữ, câu nói, hoặc diễn đạt nhu cầu bằng lời. Tuy nhiên, chậm nói không đồng nghĩa với tự kỷ.
Rất nhiều trẻ chậm nói đơn thuần vẫn giao tiếp tốt bằng ánh mắt, cử chỉ, biết chỉ tay, biết đáp lại khi được gọi tên và có nhu cầu tương tác với người khác. Trong những trường hợp này, trẻ có thể chỉ gặp khó khăn về phát triển ngôn ngữ, môi trường giao tiếp hạn chế, hoặc cần được hỗ trợ can thiệp ngôn ngữ sớm.
Điều đáng lưu ý là đối với trẻ rối loạn phổ tự kỉ thì chậm nói thường đi kèm với khó khăn trong giao tiếp xã hội, chứ không chỉ là số lượng từ trẻ nói được ít hay nhiều.
Nghiên cứu cho thấy đi nhón chân xuất hiện với tần suất cao hơn ở nhóm trẻ có chẩn đoán tự kỷ so với trẻ thường. Đã có những nghiên cứu khoa học cho thấy đi nhón chân có liên quan hơn với ASD, nhưng nó chỉ là một trong nhiều biểu hiện; không thể dùng hiện tượng này để khẳng định chẩn đoán tự kỷ.
Ở trẻ tự kỷ, đi nhón chân có thể liên quan đến nhiều yếu tố cùng tồn tại. Một số trẻ có khác biệt trong xử lý cảm giác, khiến trẻ tránh cảm giác tiếp xúc ở gót chân hoặc tìm kiếm cảm giác mạnh ở phần trước bàn chân. Một số trẻ khác có thể gặp khó khăn trong lập kế hoạch vận động, thay đổi trương lực cơ, hoặc duy trì các mẫu vận động nguyên thủy không biến mất theo tuổi.
Khi trẻ có những dấu hiệu: Đi nhón chân xuất hiện đồng thời với chậm nói và các khó khăn rõ rệt về giao tiếp & tương tác xã hội, nguy cơ rối loạn phát triển, bao gồm tự kỷ, sẽ được cân nhắc nhiều hơn và cần được đánh giá chuyên môn.
Cha mẹ nên cân nhắc đưa trẻ đi khám và đánh giá phát triển nếu thấy một hoặc nhiều dấu hiệu sau:
– Việc đi nhón chân kéo dài sau 3-4 tuổi
– Đi nhón chân xuất hiện sau khi trẻ đã từng đi bình thường
– Đi kèm với các dấu hiệu chậm phát triển khác như chậm nói, ít giao tiếp mắt, không đáp lại khi gọi tên, có hành vi lặp lại rõ rệt.
Ngoài ra, nếu đi nhón chân gây đau, hạn chế vận động, khiến trẻ dễ té ngã, hoặc có biểu hiện bất đối xứng, yếu cơ, teo cơ, cha mẹ cần đưa trẻ đi khám sớm để loại trừ các nguyên nhân y khoa khác. Trong những trường hợp này, việc đánh giá thường cần sự phối hợp của bác sĩ nhi khoa, chuyên gia phục hồi chức năng, chuyên gia ngôn ngữ và tâm lý phát triển.
Điều quan trọng nhất là không tự dán nhãn cho con, nhưng cũng không nên chủ quan chờ đợi quá lâu khi đã có dấu hiệu cảnh báo. Cha mẹ có thể bắt đầu bằng việc quan sát trẻ trong sinh hoạt hàng ngày, trong giao tiếp, tương tác xã hội, phản ứng với người xung quanh và các thói quen vận động.
Nếu có nghi ngờ, việc đưa trẻ đi sàng lọc và đánh giá phát triển sớm sẽ giúp xác định đúng nguyên nhân, từ đó xây dựng kế hoạch hỗ trợ phù hợp. Với những trẻ được hỗ trợ sớm, nhiều khó khăn về ngôn ngữ, vận động và giao tiếp có thể được cải thiện rõ rệt.
Tại Trung tâm Cầu Vồng Xanh, trẻ sẽ được đánh giá phát triển toàn diện ở nhiều lĩnh vực như: Giao tiếp, ngôn ngữ, vận động, hành vi và tương tác xã hội. Dựa trên kết quả đánh giá, trung tâm sẽ tư vấn cho gia đình hướng can thiệp phù hợp với từng trẻ.
Trẻ đi nhón chân và chậm nói có thể là dấu hiệu gợi ý nguy cơ rối loạn phát triển, trong đó có tự kỷ, nhưng không phải là bằng chứng để kết luận. Hai biểu hiện này cần được đặt trong bức tranh tổng thể về sự phát triển của trẻ, đặc biệt là khả năng giao tiếp xã hội và hành vi.
Việc quan sát sớm, hiểu đúng và đưa trẻ đi đánh giá kịp thời sẽ giúp cha mẹ chủ động hơn trong hành trình đồng hành cùng con. Trung tâm Cầu Vồng Xanh luôn sẵn sàng hỗ trợ gia đình trong quá trình đánh giá và can thiệp sớm, nhằm giúp trẻ phát triển đúng tiềm năng của mình.
